Gần đây, khắp nơi xôn xao việc giá đất các vùng lân cận HN tăng lên chóng mặt khi có thông tin mở rộng vùng thủ đô. Người dân thì mừng rỡ vì có thể cơ hội đổi đời sắp đến, nhưng còn đó nỗi lo của những người làm kiến trúc trước một diện mạo mới của HN.

Hà Nội cũ khi xưa rất đẹp

Bất cứ ai đã từng sống ở Hà Nội những năm 60, 70 của thế kỷ 20 trở về trước, dù chỉ ở đất này một vài năm hay nhiều năm, dù gia đình khá giả hay nghèo hèn, thì khi nhắc đến Hà Nội xưa, họ đều trân trọng nói về một thành phố trữ tình, đẹp giản dị, sạch sẽ và ngăn nắp.

Đặc điểm của Hà Nội xưa là rất nhiều cây, nhà lại không cao, nên hầu như tất cả Hà Nội đều ẩn dưới những hàng cây xanh rợp bóng. Đã có những người được tận hưởng cảm giác, vào giữa trưa, khi mặt trời đứng bóng mà không một giọt nắng rớt xuống lòng đường, xe cộ thưa thớt, họ ra đứng giữa đường phố Chu Văn An, Hai Bà Trưng, Ngô Quyền… và thốt lên: Thật tuyệt! Hà Nội như công viên lớn!

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, dân số Hà Nội tăng đến chóng mặt. Từ con số dưới 30 vạn năm 1958 lên đến trên 3 triệu đầu năm 2008. Đất chật, người đông, người ta buộc phải làm những việc chẳng nên làm.

Ở tất cả các ngôi nhà được từng thiết kế, xây dựng bài bản ở những khu phố sang trọng, khi xưa thường chỉ dành cho một gia đình sinh sống. Dù là gia đình tam, tứ đại đồng đường, thì với nếp sống ngăn nắp, trên kính dưới nhường, nên ngôi nhà vẫn giữ được nề nếp, gia phong và yên bình.

Hà Nội nay: Bẩn và rất xấu

Những đại gia đình ngày xưa ấy, nay đã trở thành nhiều đại gia đình khác. Sau khi chia nhà thừa kế, người ta bán đi bán lại cho nhiều chủ mới. Một số ít người cố thủ sống lại trên một phần ngôi nhà cũ của ông cha mà cứ ngỡ ai đó đã cướp mất nhà của cha ông mình mà quên rằng chính con em họ đã bán đi sau khi được chia thừa kế.

Sự lộn xộn, va chạm giữa các chủ bắt đầu xảy ra. Chuyện lộn xộn này không phải do kiến trúc sư, cũng không phải do nhà quản lý, mà bởi xã hội lúc giao thời thường khó tránh chuyện này. Dần dần, do nhu cầu nhà ở, họ cơi nới và lấn chiếm những khoảng không có thể lấn chiếm: những ngôi nhà bé như… chuồng chim xuất hiện. Tầng trên thấp lè tè, tầng dưới ngăn ra hai, ba cửa hàng nhỏ để cho thuê. Tiền thu được hàng tháng cũng đủ sống. Thế là gia đình đó đổi đời.

Một người làm được, cả phố làm theo, cả thành phố làm theo. Dãy hàng quần áo ở các phố Hàng Bông, Nhuộm, hàng điện tử phố Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt… đều xuất hiện theo kiểu đó. Khổ một nỗi, những dãy cửa hàng này đều xuất hiện đã lâu, trở thành kế sinh nhai cho nhiều gia đình, giờ muốn "bẩy" đi không dễ nữa.

Tệ hơn nữa là ở khu phố cổ, mỗi nhà khi xưa chỉ một gia đình sinh sống, nay có hơn một chục gia đình. Không hiểu sao họ đều nhập cư hợp pháp và đều có quyền đòi cho cơi nới, sửa chữa như nhau?

Với những dự án tôn tạo phố cổ của nước này, nước khác tài trợ, dân cư ở đây đều thờ ơ và gây khó dễ, bởi vì tuy đang ở trong ngôi nhà phải xếp hàng hứng nước rửa mặt, điều kiện vệ sinh rất kém nhưng mỗi ngày họ vẫn kiếm ra vài ba trăm ngàn, nhờ mẹt thuốc lá hay khay táo dầm nơi góc phố.

Vậy tình trạng này do ai gây ra? Chắc hẳn không phải do kiến trúc sư, nhưng các nhà quản lý, chính quyền và công an thì có phần trách nhiệm.

Quy hoạch "xen cấy" bị lạm dụng thái quá

Quy họach Hà Nội khi xưa phân khu rất rõ ràng. Khu phố Tây đẹp đẽ sang trọng, thuần khiết kiến trúc Pháp, khu phố buôn bán của người bản xứ mà ngày nay gọi là phố cổ như Hàng Ngang, Hàng Đào, Hàng Bông, Hàng Gai… là những ngôi nhà ống ngăn nắp sạch sẽ.

Không rõ từ lúc nào, giữa các biệt thự phố Tây xuất hiện rất nhiều ngôi nhà kiểu Mỹ, kiểu HongKong, thỉnh thỏang lại có những công trình rất đồ sộ, sang trọng và rất hiện đại, như khách sạn Melia, Tháp Hà Nội, Tòa nhà Vincom, Hilton Hà Nội… Đó là sản phẩm của nền quy hoạch có tên là "xen cấy".

Bản thân hai chữ "xen" và "cấy" đã thể hiện sự tùy tiện kiểu nông dân. Cứ chỗ nào rộng rãi một chút, không gian dễ thở một chút, là có người đòi cấy một tòa nhà mới vào. Đua nhau với công trình đại quy mô này, những công trình trung quy mô và tiểu quy mô cũng ngang nhiên được xen cấy.

Cả phố đang sống yên lành, bỗng có một người đủ tiền mua liền hai ba căn nhà nhỏ liền nhau, đập phá tận móng và xây lên một công trình cao tầng để làm siêu thị, làm văn phòng và căn hộ cho thuê. Vậy là xe cộ ra vào như mắc cửi, khu phố vốn yên tĩnh trở thành đông đúc, chen lấn và chật chội. Những đường phố rất hẹp như Yết Kiêu, Bà Triệu… bây giờ đều rơi vào tình trạnh như thế.

Cứ đà này kiến trúc cũ sẽ bị xóa sạch trong khi đường phố vẫn chật hẹp như cũ, hệ thống hạ tầng vệ sinh cống rãnh vẫn như cũ, dẫn đến bao nhiêu hệ lụy nan giải cho cả xã hội.

Vậy các bản qui hoạch "xen cấy" này được phê duyệt thì trách nhiệm thuộc về ai? Đương nhiên không thể trách các nhà đầu tư bởi đầu tư vốn là công việc của họ. Có lẽ các cấp lãnh đạo phê duyệt dự án, Sở Quy hoạch và trên hết là các kiến trúc sư giúp việc nên thấy trách nhiệm của mình trong những sự xấu xí này của Hà Nội.

Hà Nội mới đang rất bất ổn

Khu đô thị Nam Thăng Long là một trong những liên doanh khu đô thị có chất lượng cao, có thiết kế và thi công đồng bộ nhất Hà Nội. Tuy vậy, bên trong và bên ngoài khu đô thị này đang tồn tại rất nhiều vấn đề, cần phải nghiêm túc xem xét lại ngay khi chưa quá muộn.

Bên trong khu đô thị do công ty liên doanh quản lý được quy hoạch chi tiết khá kỹ và hoàn chỉnh. Dù còn có người phàn nàn dãy nhà biệt thự trong khu này được thiết kế đều tăm tắp "như anh lính cứu hỏa", không hợp với cách sống của người Việt Nam, thì cũng phải thừa nhận rằng qui hoạch của khu này có bàn tay chăm sóc của kiến trúc sư, có khác.

Bên trong khu Nam Thăng Long thì như vậy, nhưng còn bên ngoài thì sao? Cạnh khu đô thị mới này có một khu giãn dân, để bán hoặc để đền bù. Khu nhà ở nhỏ này có quy hoạch, cấp phép hẳn hoi nhưng mạnh ai người đó thi công.

Đáng tiếc hơn nữa là khu nhà của dân tự xây. Không thiếu gia đình xưa kia làm nghề trồng đào hoặc trồng rau, khi dự án khu đô thị mới lấy đất, họ được đền bù khá nhiều tiền. Tại những mảnh vườn còn lại, họ tự thiết kế tự xây những ngôi nhà cao 3, 4 tầng để ở, để bán, để cho thuê. Đất của họ, tiền của họ, quyền của họ thì họ làm.

Các nhà quản lý đâu? Kiến trúc sư trưởng đâu? Tìm mãi mà không thấy! Chỉ thấy đường Nguyễn Hoàng Tôn chật chội, xe con, xe buýt chen nhau, hai bên đã đặc kín nhà bê tông kiên cố, lồi ra, lõm vào, luộm thuộm, xấu xí. Chỉ thấy hình ảnh một khu đô thị mới lại xuất hiện thật lem nhem.

Tình trạng xảy ra ở khu đô thị Nam Thăng Long, cũng là tình trạng ở hầu hết các khu đô thị mới khác. Điều đó hứa hẹn một tương lai rất buồn cho thành phố mở rộng mà mấy tháng qua dân chúng mong ngóng chờ đợi. Hà Nội xưa đã bị "phá nát" bởi một hệ thống kiến trúc "xen cấy", thiếu bàn tay qui hoạch, kiến trúc. Hà Nội mới cũng chưa nhìn thấy sự thay đổi trong cách tư duy, phát triển.

Mai kia Hà Tây và vùng lân cận sát nhập với Hà Nội, quỹ đất tăng lên, người dân theo lẽ thường sẽ mua đất, xây nhà nhiều hơn, các nhà quy hoạch bận rộn hơn, Thủ đô của chúng ta sẽ trở thànhh một đô thị phát triển kiểu châu Âu giữa lòng châu Á hay sẽ là một vùng nông thôn kiểu mới giữa thời hiện đại?

Đó sẽ là một câu hỏi chờ câu trả lời của các nhà quy hoạch, các kiến trúc sư.

KTS Trần Thanh Vân

(Theo TuanVietNam)